درسنامه آموزشی اصول عقاید (1) کلاس دهم معارف

زمانی که مجاهدی در راه خدا به شهادت می‌رسد یا مادری پس از تربیت فرزندان شایسته، چشم از جهان فرو می‌بندد یا پدری پس از سال‌ها تلاش و کوشش در بستر بیماری جان می‌سپرد و به‌طور کلی وقتی انسان‌ها می‌میرند چه اتفاقی برایشان می‌افتد؟

آیا ارتباطشان با دنیا کاملاً قطع می‌شود؟
آیا به صورت مستقیم وارد جهان آخرت می‌شوند؟ یا آنکه مرحله‌ای دیگر را در پیش رو خواهند داشت؟ اگر چنین است چه دلایلی بر وجودش داریم؟
آن مرحله چه نام دارد؟ چه ویژگی‌هایی دارد؟
و چه رابطه‌ای میان دنیا و آن مرحله وجود دارد؟

آیات زیر را بخوانید و ترجمه کنید.

وَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ _{(سورهٔ آل عمران، آیهٔ 169)}

الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ _{(سورهٔ نحل، آیهٔ 32)}

إِنَّا نَحْنُ نُحْیِی الْمَوْتَی وَ نَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ _{(سورهٔ نحل، آیهٔ 32)}

وَ لَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ _{(سورهٔ آل عمران، آیهٔ 180)}

قرآن و کلمات نورانی خاندان نبوت، ما را با وجود جهانی دیگر به نام برزخ آشنا می‌کند که پس از مرگ به آنجا منتقل می‌شویم و تا فرا رسیدن قیامت در آن زندگی می‌کنیم.

برزخ چیست؟

برزخ در لغت به حائل و مانع بین دو چیز گفته می‌شود. به همین جهت در قرآن کریم و روایات، جهانی که بین زندگی موقت دنیا و حیات جاودان عالم آخرت قرار دارد، برزخ نامیده می‌شود. این جهان از لحظه مرگ آغاز می‌شود و تا برپا شدن قیامت ادامه می‌یابد.

دلائلی بر وجود برزخ

در این بخش به طرح تعدادی از آیات و روایاتی می‌پردازیم که براساس آنها می‌توان به وجود عالم برزخ پی برد.

الف) آیات

1- آیه 100 سورهٔ مؤمنون: این آیه یکی از صریح‌ترین دلائل بر وجود برزخ است که علاوه بر اشاره صریح به وجود آن، نام برزخ و تعریف آن نیز در آن ذکر شده است. در این آیه، کسانی که توسط فرشتهٔ مرگ، قبض روح شده‌اند درخواست می‌کنند که دوباره به دنیا باز گردند تا کوتاهی‌های خود را جبران کنند ولی به آنها گفته می‌شود هرگز باز نخواهید گشت و از این پس تا روزی که در قیامت بر انگیخته می‌شوید در برزخ خواهید بود. با توجه به این آیه می‌توان نتیجه گرفت برزخ عالمی است که بین دنیا و آخرت قرار دارد؛ به این ترتیب که با مرگ آغاز می‌شود و با برپایی قیامت به پایان می‌رسد.

2- آیه 26 و 27 سورهٔ یس: در این آیات، ماجرای مرد مؤمنی نقل می‌شود که به یاری فرستادگان خدا، که توسط قومش تکذیب شده بودند، می‌شتابد و پس از مرگ به او خطاب می‌شود که اکنون وارد بهشت شو و او می‌گوید ای کاش قوم من می‌دانستند که خداوند مرا بخشید و در زمرهٔ کرامت شدگان قرار داد. با توجه به اینکه این ماجرا پیش از وقوع قیامت اتفاق افتاده است و مرد مؤمن در حالی وارد بهشت شده که طایفهٔ او همچنان در دنیا بوده‌اند و او آرزو کرده است که ای کاش آنها از حال خوب او با خبر می‌شدند، می‌توان نتیجه گرفت که پس از مرگ و قبل از قیامت، عالمی وجود دارد که برخی از انسان‌ها در آن متنعم به نعمت‌های بهشتی‌اند و این همان عالم برزخ است.

ب) احادیث

از واضح‌ترین احادیثی که می‌توان وجود عالمی قبل از قیامت را، که در آن عذاب و عقاب وجود دارد، نتیجه گرفت، سخنی از امام صادق در پاسخ به یکی از اصحاب به نام ابی‌بصیر است. او از امام در مورد حالات ارواح مؤمنان پس از مرگ سؤال می‌کند و امام می‌فرماید:

آنها در حجره‌های بهشت مستقرند، از غذاهای بهشتی می‌خورند، از نوشیدنی‌های بهشتی می‌نوشند و از خدا می‌خواهند که هر چه زودتر قیامت را برپا کند تا به پاداش‌های نهایی خود نائل شوند.

عبارت حدیث نشان می‌دهد که مؤمنان در حالی از نعمت‌های بهشتی بهره‌مندند که هنوز قیامت برپا نشده است؛ پس چاره‌ای نیست جز اینکه این بهشت در عالمی بین دنیا و آخرت باشد که پیش از این گفتیم برزخ نام دارد.

2- امام صادق در حدیثی دیگر می‌فرمایند:

وَ اللهِ ما أَخافُ عَلَیْکُم إِلَّا البَرزَخَ وَ أَمَا إِذا صَارَ الْأَمرُ إِلَینا فَنَحْنُ أُولَیٰ بِکُم
به خدا سوگند من از برزخ بر شما می‌ترسم. اما هنگامی که امور در دست ما قرار گرفت ما سزاوارتر به [شفاعت] شما هستیم.

براساس این حدیث، اهل بیت نگران احوالات شیعیان خود در برزخ هستند زیرا برزخ، جایگاهی است که برخلاف قیامت در آن امکان شفاعت وجود ندارد. به این ترتیب معلوم می‌شود که غیر از قیامت عالم دیگری هست که در آن ثواب و عقاب و نعمت و عذاب وجود دارد و این عالم در برزخ بین دنیا و قیامت واقع شده است.

ویژگی‌های برزخ

الف) وجود شعور و آگاهی در برزخ

آنچه در دنیا عامل وجود شعور و آگاهی و ادراک در انسان است روح اوست که با مرگ از بین نمی‌رود و در برزخ و سپس قیامت به حیات خود ادامه می‌دهد؛ لذا انسان در برزخ،

قادر به کسب آگاهی است. اما آنچه وجود این شعور و آگاهی در برزخ را ثابت می‌کند، آیات و روایاتی است که در آنها از مکالمه با انسان‌هایی صحبت می‌شود که از دنیا رفته‌اند و در برزخ قرار دارند؛ زیرا مورد خطاب و مکالمه قرار گرفتن از طرف خدا و فرشتگان یا پیامبر و اهل بیت نشان‌دهندهٔ وجود شعور و آگاهی در طرف خطاب آنهاست. به‌عنوان نمونه در آیهٔ 97 سورهٔ نساء، فرشتگان به هنگام گرفتن جان به ظالمان خطاب کرده و از احوالات آنها می‌پرسند و در مقابل، آنها پاسخ داده و خود را از مستضعفین بر روی زمین معرفی می‌کنند. در آیهٔ 32 سورهٔ نحل نیز ملائکه به هنگام گرفتن جان به بهشتیان سلام کرده و ورود آنها به بهشت را خوش آمد می‌گویند.

همچنین هنگامی که جنگ بدر به پایان رسید و سپاهیان قریش فرار کردند، پیامبر بر سر چاهی که پیکر کشتگان در آن قرار داشت رفت و یکایک آنان را به نام صدا زد و فرمود:

آیا آنچه را که پروردگارتان وعده داده بود، درست یافتید؟ من آنچه را پروردگارم وعده داده بود، حق یافتم.

یکی از مسلمانان گفت: یا رسول‌الله سخن گفتن با کسانی که مرده‌اند، چه سودی دارد؟! حضرت به او فرمود: 

سوگند به خدا که تو از آنها شنواتر نیستی و میان آنها و فرشتگانی که با گرزهای آهنین آنها را بگیرند فاصله‌ای جز اینکه من چهره خود را از آنان برگردانم نیست.

این مکالمه و طرف خطاب قرار دادن نیز دلیل دیگری بر وجود شعور و آگاهی در برزخ است.

ب) بدن برزخی

در برزخ علاوه‌بر روح، جسم نیز وجود دارد و ارواح انسان‌ها در کالبدی لطیف که به بدن دنیوی آنها شباهت زیادی دارد. قرار دارند. به‌نحوی که از روایات فهمیده می‌شود افرادی که در بهشت برزخی قرار دارند با از دنیا رفتن یک مؤمن و ورود او به بهشت، او را می‌شناسند.

این نشان می‌دهد که انسان‌ها در آن دنیا دارای بدنی شبیه به بدن دنیوی خود هستند.

ج) سؤال و جواب قبر

اولین واقعه‌ای که ارواح در گذشتگان در برزخ با آن مواجه می‌شوند، سؤال و جواب فرشتگان از آنها در قبر است که امام صادق می‌فرماید هر کس آن را انکار کند از ما نیست.

با استفاده از احادیث می‌توان نتیجه گرفت که شب اول قبر از موارد زیر سؤال می‌کنند:

1- خدایت کیست؟
2- پیامبرت کیست؟ رهبر و امامت کدام است؟
3- دینت چیست؟
4- عمرت را در چه راهی صرف کردی؟
5- اموالت را از چه راهی به دست آوردی و در چه راهی به مصرف رساندی؟
6- قبله‌ات کدام است؟
7- کتاب آسمانی تو چه نام دارد؟
8- سؤال از نماز
9- سؤال از زکات
10- سؤال از روزه
11- سؤال از حج

د) فشار قبر

بر اساس احادیث، اکثر کسانی که از دنیا می‌روند و حتی مؤمنین دچار فشار قبر می‌شوند. امام صادق در پاسخ به این سؤال که آیا کسی از فشار قبر رهایی می‌یابد فرمود:

نَعوذُ بِاللهِ مِنهَا مَا أَقَلَّ مَن یَفلِتُ مِن ضَعطِ القَبرِ
به خدا پناه می‌برم از فشار قبر، چقدر کم هستند افرادی که از آن نجات می‌یابند.

در خصوص علت فشار قبر دو عامل مهم مطرح شده است؛ عامل اول برخی از گناهانی هستند که در روایات مختلف به تأثیر خاص آنها در فشار قبر اشاره شده است مانند سخن‌چینی، بی‌دقتی در امر طهارت، سوءخلق، تباه کردن نعمت‌ها و... . اما دومین عامل مهم فشار قبر، دلبستگی به دنیاست که به میزان شدت آن بر عذاب و فشار قبر نیز افزوده خواهد شد. امام خمینی دربارۀ دلبستگی به دنیا می‌نویسند: 

«فرضاً که انسان مبتلا به معاصی دیگر نگردد ـ گرچه بعید بلکه محال عادی است ـ خود تعلق به دنیا و محبت به آن اسباب گرفتاری است».

البته فشار یا وحشت قبر به این معنا نیست که مثلاً سنگ و خاک‌های دیواره قبر را به هم نزدیک کنند تا بدن مادی او در داخل قبر تحت فشار قرار بگیرد و اذیت شود بلکه درد و رنج و المی است که بدن مثالی از طریق روح که عامل اصلی آگاهی است، ادراک می‌کند.

در روایات معصومین راهکارهایی برای رهایی از این فشار وحشتناک که اکثریت مردگان را شامل می‌شود و یا حداقل کاستن از فشار آن، توصیه شده است از جمله: به جا آوردن رکوعی تام و کامل در نماز، خواندن نماز شب، انجام حج و... .

ه‍) ارتباط برزخ با دنیا

گرچه عالم برزخ و عالم آخرت، هر دو دار پاداش و کیفرند ولی از جهات متعدد با یکدیگر تفاوت دارند؛ از آن جمله اینکه با وقوع قیامت دنیا برچیده می‌شود اما با وجود عالم برزخ، عالم دنیا و دار تکلیف همچنان باقی و برقرار است. امکان تغییر وضعیت انسان‌ها در برزخ، یکی از نتایج این واقعیت است.

توضیح آنکه، برخی از آنچه در پروندۀ اعمال انسان ثبت می‌شود، آن دسته از اعمالی است که پیش از مرگ انجام داده و آثاری داشته که آنها نیز پیش از آن محقق شده است. به این دسته از اعمال و آثار که سرنوشت انسان را در برزخ رقم می‌زنند، «آثار ماتقدم» می‌گویند. اما برخی از اعمال، دارای آثاری هستند که پس از مرگ ادامه می‌یابند و یا واقع می‌شوند؛ این آثار که «آثار ماتأخر» نام دارند نیز در پروندۀ عمل انسان ثبت می‌شوند و به این ترتیب، موجب تخفیف یا تشدید عذاب یا نعمت‌های او در بهشت و جهنم برزخی می‌گردند. عامل اصلی ارتباط برزخ و ارواح درگذشتگان با دنیا نیز همین آثار ما تأخر هستند.

یکی از عوامل مؤثر در سرنوشت برزخی، پایه‌گذاری سنت نیکو یا ناپسند است. از پیامبر نقل شده است که:

مَن سَنَّ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ فَلَه أَجرُها وَ أَجرُ مَن عَمِلَ بِها إِلَی یَومِ القِیامَهِٔ مِن غَیرِ أَن یَنقُصَ مِن أُجُورِهِم شَیءٌ

از سوی دیگر براساس روایات، بزرگ‌ترین عاملی که افراد مسلمان را در عالم برزخ گرفتار و معذب می‌سازد، ضایع کردن حقوق مخلوقات و درگیر بودن انسان با حق مالی یا عِرضی مردم است که از آن به حق‌الناس یاد می‌شود و تا زمانی که این حقوق تصفیه نشود. انسان از عذاب برزخ رهایی نمی‌یابد.

عامل دیگری که با ایجاد ارتباط بین دنیا و برزخ، باعث تغییر وضعیت برزخیان می‌شود، کارهای نیک یا خیراتی است که در این دنیا به نیت رفتگان یا از طرف آنها انجام می‌شود و اجر و ثوابشان در برزخ به آنها واصل می‌شود. چنانکه دعا و طلب آمرزش برای مردگان نیز چنین آثاری دارد.

یکی از روایاتی که می‌توان از آن وجود آثار ما تأخر را نتیجه گرفت، روایتی از پیامبر اکرم دربارهٔ حضرت مسیح است. ایشان می‌فرماید:

حضرت مسیح بر قبری گذر کرد که صاحب آن مُعَذَّب بود. سال بعد از کنار همان قبر گذشت و صاحب قبر را معذب نیافت. از پیشگاه الهی درخواست نمود که او را از علت تغییر وضع آگاه سازد. خداوند به حضرت مسیح وحی فرستاد که صاحب قبر، فرزند صالحی از خود به جای گذارده بود؛ او در این فاصله بالغ شد و به دو کار خیر دست زد؛ یکی آنکه راهی را برای عبور مردم اصلاح نموده و آن دیگری، یتیمی را مسکن و مأوا داد و من گناه این پدر را به احترام عمل فرزند نیکوکارش بخشیدم.

و) تجسم اعمال

یکی‌دیگر از ویژگی‌های برزخ که با قیامت نیز مشترک است، تجسم اعمال نیک و بد انسان در قالب‌هایی است که موجب لذت و فرح انسان یا رنج و درد او می‌شود. به‌عنوان نمونه، کسانی که از روی ستم اموال یتیم را می‌خورند، در قرآن کریم در حال خوردن آتش معرفی می‌شوند و این آتش در برزخ و سپس قیامت که جایگاه آشکار شدن حقیقت عمل است، تمثل یافته و باعث عذاب انسان می‌شود. همچنین عمل نیکی که انسان انجام می‌دهد مانند ذکر «لاإله‌إلاالله»، در قالب نعمت‌هایی مانند انهار و اشجار و مساکن طیبه مجسم می‌شود و باعث لذت بردن فرد صالح در نعیم الهی می‌گردد.